Autizm spektr pozuntusu

Autizm nədir?

Autizm spektr pozuntusu erkən yaşda başlayan sosial ünsiyyət çətinlikləri ilə təkrarlanan davranışların, çox məhdud maraqların və/və ya qeyri-adi hissi (sensor) reaksiyaların xüsusi birləşməsini təsvir edən anlayışdır ^[1]. ÜST autizmi beynin inkişafı ilə bağlı müxtəlif vəziyyətlər qrupu kimi təsvir edir; autizmli insanların bacarıqları və ehtiyacları çox müxtəlifdir və zamanla dəyişə bilər ^[2]. XBT-11-də autizm spektr pozuntusu neyroinkişaf pozuntuları qrupuna aiddir ^[3].

Nə dərəcədə yayılıb?

Nature Reviews Disease Primers icmalına görə autizmin dünyada yayılması 1%-dən bir qədər azdır, yüksək gəlirli ölkələrdə isə göstəricilər daha yüksəkdir ^[1]. ÜST-ə görə 2021-ci ildə dünyada təxminən hər 127 nəfərdən 1-də autizm olub; bu, orta göstəricidir və tədqiqatlar arasında əhəmiyyətli fərqlər var ^[2].

Hansı əlamətlər müşahidə oluna bilər?

• sosial ünsiyyətdə və qarşılıqlı əlaqədə çətinliklər ^{[1, 2]};
• təkrarlanan davranışlar və çox məhdud maraqlar ^[1];
• bir fəaliyyətdən digərinə keçməkdə çətinlik və detallara yüksək diqqət ^[2];
• hissi (sensor) təsirlərə qeyri-adi reaksiyalar ^{[1, 2]}.

Autizmin xüsusiyyətləri erkən uşaqlıqda aşkar oluna bilər, lakin diaqnoz çox vaxt xeyli gec qoyulur ^[2]. Autizmli insanların intellektual səviyyəsi çox geniş diapazonda — dərin geriliklərdən yüksək göstəricilərə qədər dəyişir ^[2].

Erkən aşkarlama niyə vacibdir?

ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin (CDC) istinad etdiyi Amerika Pediatriya Akademiyasının tövsiyəsinə görə, uşaqlar ümumi inkişaf baxımından 9, 18 və ya 30 aylıqda, autizm baxımından isə 18 və 24 aylıqda, həmçinin valideyn və ya həkimin narahatlığı olduqda istənilən vaxt standartlaşdırılmış, təsdiqlənmiş vasitələrlə skrininqdən keçirilməlidir ^[4]. ÜST-ə görə vaxtında başlanan, sübutlara əsaslanan erkən psixososial müdaxilələr autizmli uşaqların ünsiyyət və sosial qarşılıqlı əlaqə bacarıqlarını yaxşılaşdıra bilər ^[2].

Autizmin səbəbləri

• Mövcud elmi sübutlara görə, uşaqda autizm ehtimalını artıran çoxsaylı genetik və ətraf mühit amilləri var ^[2].
• Autizmli uşaqlarda və ya onların valideynlərində daha tez-tez rast gəlinən amillərə valideynlərin yaşının böyük olması, hamiləlik dövründə ananın diabeti, bətndaxili dövrdə hava çirkliliyinə və ya bəzi ağır metallara məruz qalma, vaxtından əvvəl doğuş, ağır doğuş fəsadları və aşağı doğum çəkisi aiddir ^[2].
• Hamiləlikdə tutma əleyhinə istifadə olunan valproat və karbamazepinə məruz qalma autizmli uşaqlarda daha tez-tez rast gəlinir ^[2].
• Kəskin beyin patologiyası autizm üçün xarakterik deyil, lakin neyrovizual, elektrofizioloji və patoloji tədqiqatlarda incə anatomik və funksional fərqlər müşahidə olunub ^[1]. Genetik tapıntılar autizmə spesifik olmayan, heterogen qruplara aiddir ^[1].

Peyvəndlər autizmə səbəb olurmu?

Xeyr. ÜST-ə görə uzun illər ərzində müxtəlif metodlarla aparılmış geniş tədqiqatlar qızılca, məxmərək və epidemik parotitə qarşı (MMR) peyvəndin autizmə səbəb olmadığını göstərib ^[2]. Bu əlaqəni iddia edən tədqiqatın yanlış və saxta olduğu sübuta yetirilib, jurnal onu geri çağırıb, müəllif isə həkimlik lisenziyasını itirib ^[2]. Digər uşaq peyvəndləri, o cümlədən tərkibindəki tiomersal və alüminium da autizm riskini artırmır ^[2].

Hansı müşayiətedici vəziyyətlər ola bilər?

Autizmli insanlarda epilepsiya, depressiya, təşviş və diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu kimi müşayiətedici vəziyyətlər tez-tez rast gəlinir ^[2]. Onların vaxtında aşkarlanması və müalicəsi insanın rifahı üçün vacibdir.

Dəstək və müdaxilələr

• Uşaqlarda psixososial müdaxilələr birgə diqqət, nitq və sosial fəallıq kimi konkret bacarıqları yaxşılaşdıra bilər; bu bacarıqlar sonrakı inkişafa təsir edə və əlamətlərin ağırlığını azalda bilər ^[1].
• Erkən uşaqlıqdan başlayaraq bütün həyat boyu tətbiq edilən müxtəlif müdaxilələr autizmli insanların inkişafını, sağlamlığını, rifahını və həyat keyfiyyətini optimallaşdıra bilər ^[2].
• Diaqnoz qoyulduqdan sonra autizmli uşaq, yeniyetməli və böyüklərə, eləcə də onlara qayğı göstərənlərə ehtiyaclarına uyğun məlumat, xidmət, yönləndirmə və praktik dəstək təklif olunmalıdır ^[2].
• Səhiyyə sektoru ilə təhsil, məşğulluq və sosial xidmətlər arasında əməkdaşlıq vacibdir ^[2].
• Ailələr çox vaxt həyat boyu autizmli insanın əsas dəstək mənbəyidir; həm onların, həm də autizmli insanların öz baxışları nəzərə alınmalıdır ^[1].

Tez-tez verilən suallar