Tik nədir?
Tiklər qəfil, sürətli, təkrarlanan, ritmik olmayan hərəki hərəkətlər və ya səslərdir [1]. Hərəki (motor) tiklər bədən hərəkətləri, fonik (vokal) tiklər isə səs və ya söz şəklində özünü göstərir [1, 2]. Bəzi tiklər yüngül olsa da, digərləri gündəlik fəaliyyətə təsir edən ciddi psixososial, fiziki və funksional çətinliklərə səbəb ola bilər [1].
Turett sindromu nədir?
Turett sindromu uşaqlıqda başlayan, çoxsaylı hərəki və fonik tiklərlə xarakterizə olunan neyroinkişaf pozuntusudur [2]. Tiklər adətən 10 yaşdan əvvəl başlayır, dalğavari şəkildə güclənib zəifləyir və yaş artdıqca adətən yaxşılaşır [2].
Nə dərəcədə yayılıb?
35 tədqiqatı əhatə edən sistematik icmal və meta-analizə görə [3]:
- uşaqlarda Turett sindromunun yayılması 0,77%-dir; oğlanlarda (1,06%) qızlara (0,25%) nisbətən daha çox rast gəlinir;
- uşaqlarda ən çox rast gəlinən tik pozuntusu keçici tik pozuntusudur — 2,99%;
- böyüklərdə Turett sindromunun yayılması 0,05%-dir.
Tik pozuntuları uşaqlarda böyüklərə, oğlanlarda qızlara nisbətən və xüsusi təhsil ehtiyacı olan uşaqlar arasında daha çox rast gəlinir [3].
Tiklər niyə yaranır?
Turett sindromunun səbəbi mürəkkəb və çoxamillidir: çoxsaylı geniş yayılmış genetik risk variantları nadir irsi və ya yeni yaranmış mutasiyalarla birləşir; perinatal hadisələr və immunoloji amillər kimi qeyri-genetik amillər də rol oynaya bilər [2]. Artan sübutlar beynin korteks–bazal qanqlilər–talamus–korteks dövrəsinin iştirakını dəstəkləyir [1].
Hansı müşayiətedici çətinliklər ola bilər?
Turett sindromu olan insanların çoxunda tiklərlə yanaşı diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu, obsessiv-kompulsiv pozuntu, təşviş, əhval pozuntuları, davranış problemləri və yuxu pozuntuları kimi müşayiətedici nevropsixoloji çətinliklər olur; bunlar sosial həyata, təhsilə və işə əlavə təsir göstərə bilər [1]. Tiklər ağır olduqda və ya müşayiətedici pozuntular olduqda sosial stiqma və həyat keyfiyyətinin aşağı düşməsi daha çox müşahidə olunur [2].
Müalicə və dəstək
Amerika Nevrologiya Akademiyasının klinik təlimatı Turett sindromu və xroniki tik pozuntuları üzrə 46 tövsiyə təqdim edir [4]:
- tik pozuntularının təbii gedişi barədə məsləhət verilməsi;
- müəllimlər və həmyaşıdlar üçün psixoedukasiya;
- müşayiətedici pozuntuların qiymətləndirilməsi;
- müalicəyə ehtiyacın vaxtaşırı yenidən qiymətləndirilməsi.
Müalicə seçimi fərdi olmalı və fayda, zərər və müşayiətedici pozuntular nəzərə alınaraq xəstə, ona qayğı göstərən və həkim tərəfindən birlikdə edilməlidir [4]. Müalicə seçimlərinə müşahidə (gözləmə taktikası), Tiklər üçün Hərtərəfli Davranış Müdaxiləsi (CBIT) və dərman müalicəsi daxildir [4]. Nevrologiya icmalına görə davranış terapiyası birinci sıra müalicədir, dərman müalicəsi isə tiklərin ağırlığına görə seçilir [1]. Ağır və müalicəyə cavab verməyən tikləri olan böyüklərdə dərin beyin stimulyasiyası nəzərdən keçirilə bilər [4].
Tez-tez verilən suallar
Uşaq tikləri qəsdən edirmi?
Dr. Fərid Məmmədovla konsultasiya
Dr. Fərid Məmmədov tiklər ilə bağlı konsultasiya və müalicə qəbulu aparır.
Elmi mənbələr
- Singer HS. Tics and Tourette Syndrome. Continuum (Minneap Minn). 2019;25(4):936–958. DOI: https://doi.org/10.1212/CON.0000000000000752
- Robertson MM, Eapen V, Singer HS, et al. Gilles de la Tourette syndrome. Nat Rev Dis Primers. 2017;3:16097. DOI: https://doi.org/10.1038/nrdp.2016.97
- Knight T, Steeves T, Day L, Lowerison M, Jette N, Pringsheim T. Prevalence of tic disorders: a systematic review and meta-analysis. Pediatr Neurol. 2012;47(2):77–90. DOI: https://doi.org/10.1016/j.pediatrneurol.2012.05.002
- Pringsheim T, Okun MS, Müller-Vahl K, et al. Practice guideline recommendations summary: Treatment of tics in people with Tourette syndrome and chronic tic disorders. Neurology. 2019;92(19):896–906. DOI: https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000007466
- Singer HS, Augustine F. Controversies Surrounding the Pathophysiology of Tics. J Child Neurol. 2019;34(13):851–862. DOI: https://doi.org/10.1177/0883073819862121
Bu məlumatlar maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə yalnız həkim qiymətləndirməsindən sonra müəyyən edilir.