Panik atak nədir?
Panik atak qəfil başlayan və adətən 10 dəqiqə ərzində pik həddə çatan güclü qorxu və ya həyəcan tutmasıdır [1]. Tutma zamanı ürəkdöyünmə, sinədə ağrı, tərləmə, titrəmə, başgicəllənmə və nəfəs darlığı kimi bədən əlamətləri, eləcə də yıxılıb qalmaq, “dəli olmaq” və ya ölmək qorxusu yarana bilər [1]. Gözlənilmədən təkrarlanan tutmalar və yeni tutma qorxusu panik pozuntunun əsas xüsusiyyətləridir [2, 3].
Panik pozuntu nə dərəcədə yayılıb?
Cochrane sistematik icmallarına görə, panik pozuntu əhali arasında geniş yayılıb: həyat boyu yayılma göstəricisi 1–4% təşkil edir [1, 2]. Panik pozuntu anksiyete (təşviş) pozuntuları qrupuna aiddir; ÜST-ə görə bu qrup dünyada ən çox rast gəlinən psixi pozuntulardır [3].
Panik atak zamanı hansı əlamətlər olur?
Bədən əlamətləri [1]:
- ürəyin sürətli döyünməsi
- sinədə ağrı
- tərləmə, titrəmə
- başgicəllənmə, halsızlıq, huşunu itirəcəkmiş kimi hiss etmə
- üzə və bədənə isti vurması
- qarında narahatlıq
- nəfəs darlığı
Qorxu və düşüncələr [1]:
- yıxılıb qalmaq, “dəli olmaq” və ya ölmək qorxusu
- ətrafdakı dünyanın qeyri-real görünməsi (derealizasiya)
Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidmətinə (NHS) görə, panik atakların çoxu 5–20 dəqiqə davam edir, bəziləri isə bir saata qədər uzana bilər [4].
Panik pozuntu və aqorafobiya
Panik pozuntuda insan təkrarlanan, gözlənilməz panik ataklar yaşayır və yeni tutmadan qorxur [2, 3]. Bu qorxu bəzən aqorafobiyaya gətirib çıxarır: insan panika, çıxılmazlıq, köməksizlik və ya utanc hissi yarada biləcək vəziyyətlərdən həddindən artıq qorxur və onlardan qaçır [3].
Panik pozuntu niyə yaranır?
Anksiyete pozuntuları, o cümlədən panik pozuntu, beynin təhlükəyə cavab verən sinir dövrələrinin fəaliyyətindəki pozulmalarla əlaqələndirilir; riskə genetik və ətraf mühit amilləri, həmçinin onların epigenetik qarşılıqlı təsiri təsir edir [5]. ÜST-ə görə, zorakılıq, ağır itkilər və digər ağır həyat hadisələri yaşamış insanlarda təşviş pozuntularının yaranma ehtimalı daha yüksəkdir [3].
Diaqnoz necə qoyulur?
Diaqnoz həkimin ətraflı söhbəti və kliniki qiymətləndirməsi əsasında qoyulur: tutmaların xarakteri, tezliyi, yeni tutma qorxusu və gündəlik həyata təsiri öyrənilir. Təşviş pozuntuları çox vaxt bir-biri ilə, depressiya ilə və somatik xəstəliklərlə birgə rast gəlinir; belə birgə hallar daha ağır əlamətlər və müalicədə daha çox çətinliklə əlaqəlidir [5]. Sinə ağrısı, ürəkdöyünmə və ya nəfəs darlığı ilk dəfə yaranıbsa, həkim müayinəsi mütləqdir.
Panik pozuntu necə müalicə olunur?
Psixoterapiya. Cochrane icmalında qeyd olunduğu kimi, psixoloji terapiya (tək və ya dərmanla birlikdə) panik pozuntunun birinci sıra müalicəsi kimi seçilə bilər [2]. 54 tədqiqatı (3021 xəstə) kəmiyyət təhlilinə daxil edən şəbəkə meta-analizində ən çox öyrənilən üsul olan koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) digər psixoterapiyalardan çox vaxt üstün olub; lakin fərqlər kiçik, sübutların keyfiyyəti isə aşağı qiymətləndirilib [2].
Dərman müalicəsi. 70 randomizə olunmuş tədqiqatı əhatə edən Cochrane şəbəkə meta-analizinə görə, selektiv serotonin geri-udulma inhibitorları (SSRI), serotonin-noradrenalin geri-udulma inhibitorları (SNRI), trisiklik antidepressantlar və benzodiazepinlər panik pozuntuda effektiv ola bilər və dərman sinifləri arasında fərq azdır; tədqiqatların keyfiyyəti isə ümumilikdə aşağıdır [1]. Eyni zamanda ÜST yüksək asılılıq riski və uzunmüddətli effektivliyinin məhdud olması səbəbindən benzodiazepinləri təşviş pozuntularında ümumiyyətlə tövsiyə etmir [3]. Buna görə dərmanın seçimi, dozası və müddəti yalnız həkim tərəfindən, fayda və risklər xəstə ilə müzakirə edilərək müəyyən olunmalıdır.
Özünə kömək. ÜST təşviş əlamətlərini idarə etmək üçün yavaş nəfəs alma və əzələlərin tədricən boşaldılması kimi relaksasiya üsullarını, müntəzəm fiziki aktivliyi, yemək və yuxu rejiminə əməl etməyi, spirtli içkidən və narkotik vasitələrdən çəkinməyi tövsiyə edir [3].
Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
- tutmalar təkrarlanırsa;
- yeni tutma qorxusu səbəbindən müəyyən yerlərdən, nəqliyyatdan və ya fəaliyyətlərdən qaçırsınızsa [3];
- əlamətlər işinizə, təhsilinizə və ya ailə həyatınıza təsir edirsə [3].
Sinə ağrısı və ya nəfəs darlığı ilk dəfə yaranıbsa, yaxud vəziyyət ağırdırsa, 103 nömrəsinə zəng edin.
Tez-tez verilən suallar
Panik atak müalicə olunurmu?
Dr. Fərid Məmmədovla konsultasiya
Dr. Fərid Məmmədov panik atak və güclü həyəcanla bağlı konsultasiya və müalicə qəbulu aparır.
Elmi mənbələr
- Guaiana G, Meader N, Barbui C, et al. Pharmacological treatments in panic disorder in adults: a network meta-analysis. Cochrane Database Syst Rev. 2023;11(11):CD012729. DOI: https://doi.org/10.1002/14651858.CD012729.pub3
- Pompoli A, Furukawa TA, Imai H, Tajika A, Efthimiou O, Salanti G. Psychological therapies for panic disorder with or without agoraphobia in adults: a network meta-analysis. Cochrane Database Syst Rev. 2016;4(4):CD011004. DOI: https://doi.org/10.1002/14651858.CD011004.pub2
- ÜST. Anxiety disorders (08.09.2025): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/anxiety-disorders
- NHS. Panic disorder: https://www.nhs.uk/mental-health/conditions/panic-disorder/
- Penninx BW, Pine DS, Holmes EA, Reif A. Anxiety disorders. Lancet. 2021;397(10277):914–927. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)00359-7
Bu məlumatlar maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə yalnız həkim qiymətləndirməsindən sonra müəyyən edilir.