Anksiyete (təşviş) pozuntuları

Anksiyete pozuntusu nədir?

Anksiyete (təşviş) pozuntuları həddindən artıq qorxu və narahatlıq, yaxud təhlükə kimi qəbul edilən vəziyyətlərdən qaçma ilə xarakterizə olunur; bu əlamətlər davamlıdır və gündəlik həyatı pozur ^[1]. Hər kəs bəzən narahat olur, lakin bu pozuntularda qorxu və narahatlıq güclü, həddindən artıq və çətin idarə olunandır, bədən gərginliyi və digər əlamətlərlə müşayiət edilir ^[2].

Nə dərəcədə yayılıb?

Anksiyete pozuntuları psixi pozuntuların ən geniş yayılmış qrupudur və adətən yetkinlik yaşından əvvəl və ya erkən yetkinlikdə başlayır ^[1]. ÜST-ə görə, hazırda dünya əhalisinin təxminən 4,4%-i təşviş pozuntusu yaşayır; 2021-ci ildə bu, 359 milyon insan deməkdir ^[2]. Qadınlarda kişilərə nisbətən daha çox rast gəlinir. Effektiv müalicə üsulları olsa da, ehtiyacı olanların yalnız təxminən dörddə biri (27,6%) hər hansı müalicə alır ^[2].

Hansı növləri var?

ÜST-ün təsnifatına görə ^[2]:

• Generalizə olunmuş təşviş pozuntusu (GTP) — gündəlik fəaliyyət və hadisələrlə bağlı davamlı və həddindən artıq narahatlıq.
• Panik pozuntu — panik ataklar və yeni atak qorxusu.
• Sosial təşviş pozuntusu — insanı alçaldılmış, utandırılmış və ya rədd edilmiş hiss etdirə biləcək sosial vəziyyətlərlə bağlı güclü qorxu.
• Aqorafobiya — panika, çıxılmazlıq, köməksizlik və ya utanc hissi yarada biləcək vəziyyətlərdən həddindən artıq qorxu və qaçma.
• Ayrılıq təşvişi pozuntusu — emosional bağlı olduğu insanlardan ayrılmaqla bağlı həddindən artıq qorxu.
• Spesifik fobiyalar — konkret əşya və ya vəziyyətlərə qarşı güclü, əsassız qorxu.
• Selektiv mutizm — başqa şəraitdə rahat danışa bildiyi halda, müəyyən sosial vəziyyətlərdə danışa bilməmə; əsasən uşaqlarda rast gəlinir.

Eyni insanda birdən çox təşviş pozuntusu ola bilər ^[2].

Hansı əlamətlər ola bilər?

• diqqəti cəmləməkdə və qərar verməkdə çətinlik
• əsəbilik, gərginlik və ya narahatlıq hissi
• ürəkbulanma və ya qarında narahatlıq
• ürəkdöyünmə
• tərləmə, titrəmə
• yuxu problemləri
• yaxınlaşan təhlükə, panika və ya fəlakət hissi

Əlamətlər adətən uzun müddət — ən azı bir neçə ay davam edir, insan isə narahatlıq yaradan vəziyyətlərdən qaçmağa çalışır ^[2].

Səbəblər və risk amilləri

• Beyin mexanizmləri: anksiyete pozuntuları beynin təhlükəyə cavab verən sinir dövrələrinin fəaliyyətindəki pozulmalarla əlaqəlidir ^[1].
• Genetik və ətraf mühit amilləri: risk genetik amillərdən, ətraf mühit amillərindən və onların epigenetik qarşılıqlı təsirindən asılıdır ^[1].
• Ağır həyat təcrübələri: zorakılıq, ağır itkilər və digər ağır hadisələr yaşamış insanlarda risk daha yüksəkdir ^[2].
• Fiziki sağlamlıq: bədən gərginliyi, sinir sisteminin həddindən artıq aktivliyi və spirtli içkinin zərərli istifadəsi kimi təsirlər ürək-damar xəstəlikləri üçün də risk amilləridir; bu xəstəliklərlə yaşayan insanlarda isə təşviş pozuntuları yarana bilər ^[2].

Hansı vəziyyətlərlə birgə rast gəlinir?

Anksiyete pozuntuları çox vaxt bir-biri ilə, digər psixi pozuntularla — xüsusən depressiya ilə — və somatik xəstəliklərlə birgə olur; belə hallarda əlamətlər daha ağır, müalicə isə daha çətin olur ^[1]. ÜST-ə görə təşviş pozuntuları depressiya, maddə istifadəsi pozuntuları və intihar düşüncələri riskini artırır ^[2].

Diaqnoz necə qoyulur?

Diaqnoz həkimin kliniki qiymətləndirməsinə əsaslanır: əlamətlərin xarakteri, müddəti, gündəlik həyata təsiri və müşayiətedici vəziyyətlər nəzərdən keçirilir. Lancet-də dərc olunmuş icmala görə, təşviş pozuntularının yaratdığı yükü azaltmağın ən yaxşı yolu onların vaxtında və dəqiq aşkarlanması, adekvat müalicəsi və lazım olduqda müalicənin gücləndirilməsidir ^[1].

Müalicə necə aparılır?

Psixoterapiya və dərman müalicəsi. Sübuta əsaslanan psixoterapiya (xüsusən koqnitiv-davranış terapiyası) və psixotrop dərmanlar (xüsusən serotonin sisteminə təsir edən preparatlar) effektivdir; bu, müalicə seçiminin xəstə ilə birlikdə edilməsinə imkan verir ^[1]. ÜST-ə görə ən çox sübuta malik psixoloji üsullar koqnitiv-davranış terapiyası prinsiplərinə əsaslanır; bunlara insanın qorxuları ilə üzləşməyi öyrəndiyi ekspozisiya terapiyası da daxildir ^[2]. Böyüklərdə SSRI kimi antidepressantlar faydalı ola bilər ^[2].

Stresi idarəetmə bacarıqları. Relaksasiya və mindfulness kimi bacarıqların öyrənilməsi təşviş əlamətlərini azalda bilər ^[2].

Benzodiazepinlər haqqında. ÜST yüksək asılılıq riski və uzunmüddətli effektivliyin məhdud olması səbəbindən benzodiazepinləri təşviş pozuntularında ümumiyyətlə tövsiyə etmir ^[2].

Müalicəyə cavab. Təşviş pozuntularında müalicəyə davamlı cavab olmaması tez-tez rast gəlinən problemdir ^[1]; belə hallarda həkim müalicə planını yenidən qiymətləndirir.

Özünüzə necə kömək edə bilərsiniz?

ÜST aşağıdakıları tövsiyə edir (bu addımlar müalicəni əvəz etmir) ^[2]:

• spirtli içkidən imtina edin və ya onu azaldın, narkotik vasitələrdən istifadə etməyin;
• müntəzəm hərəkət edin — qısa gəzinti də faydalıdır;
• yemək və yuxu rejiminə mümkün qədər əməl edin, sağlam qidalanın;
• yavaş nəfəs alma və əzələlərin tədricən boşaldılması kimi relaksasiya üsullarını öyrənin;
• gündə bir neçə dəqiqə olsa belə, mindfulness meditasiyası vərdişi yaradın.

Qarşısını almaq mümkündürmü?

Lancet icmalına görə, hazırda davamlı təsir göstərən profilaktik tədbir yoxdur ^[1]. Bununla belə, ÜST-ə görə valideyn maarifləndirilməsi və uşaqlarda sosial-emosional bacarıqları gücləndirən məktəb proqramları, böyüklərdə isə idman proqramları təşviş pozuntularının qarşısının alınmasında effektiv ola bilər ^[2].

Tez-tez verilən suallar