Depressiya nədir?
Depressiya (depressiv pozuntu) geniş yayılmış psixi pozuntudur və gündəlik əhval dəyişikliklərindən fərqlənir: insan uzun müddət çökgün əhval və ya fəaliyyətlərə maraq və zövq itkisi yaşayır [1]. Depressiv epizodda əlamətlər günün çox hissəsində, demək olar ki, hər gün, ən azı iki həftə davam edir [1]. Lancet-də 2026-cı ildə dərc olunmuş icmala görə, depressiya hər cəmiyyətdə, gəncdən yaşlıya qədər hər yaşda insanlara təsir edən və böyük qlobal yük yaradan xəstəlikdir [2].
Nə dərəcədə yayılıb?
ÜST-ün məlumatına görə, 2023-cü ildə dünya əhalisinin təxminən 4%-i, o cümlədən böyüklərin 5,2%-i və 70 yaşdan yuxarı böyüklərin 5,4%-i depressiya keçirib; dünyada təxminən 322 milyon insan depressiyadan əziyyət çəkir [1]. Qadınlarda depressiya kişilərə nisbətən təxminən 1,5 dəfə çox rast gəlinir; dünyada hamilə qadınların və yeni doğmuş qadınların 10%-dən çoxu depressiya yaşayır [1]. Yüksək gəlirli ölkələrdə belə depressiyası olanların yalnız təxminən üçdə biri psixi sağlamlıq müalicəsi alır [1].
Hansı əlamətlər ola bilər?
Depressiv epizod zamanı insan çökgün əhval (kədər, əsəbilik, boşluq hissi) və ya fəaliyyətlərə maraq və zövq itkisi yaşayır. Bununla yanaşı aşağıdakı əlamətlər ola bilər [1]:
- diqqəti cəmləməkdə çətinlik;
- həddindən artıq günah hissi və ya özünü dəyərsiz hiss etmə;
- gələcəyə ümidsizlik;
- ölüm və ya intihar barədə düşüncələr;
- yuxu pozuntuları;
- iştahanın və ya çəkinin dəyişməsi;
- güclü yorğunluq və enerji azlığı.
Əlamətlərin sayına, ağırlığına və insanın fəaliyyətinə təsirinə görə depressiv epizod yüngül, orta və ağır ola bilər [1].
Depressiyanın hansı gediş formaları var?
ÜST-ə görə [1]:
- tək epizodlu depressiv pozuntu — insanın ilk və yeganə epizodu;
- təkrarlanan depressiv pozuntu — ən azı iki depressiv epizod;
- bipolyar pozuntu — depressiv epizodların maniya epizodları ilə növbələşməsi. Bipolyar pozuntuda fərqli dərmanlar və müalicə üsulları istifadə olunur; buna görə bu fərqin qiymətləndirilməsi vacibdir (bax: Bipolyar pozuntu).
Səbəblər və risk amilləri
- Depressiya sosial, psixoloji və bioloji amillərin mürəkkəb qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır [1].
- İşsizlik, yaxınını itirmə və travmatik hadisələr kimi ağır həyat hadisələri yaşamış insanlarda depressiyanın yaranma ehtimalı daha yüksəkdir; depressiya da öz növbəsində stressi və həyat çətinliklərini artıra bilər [1].
- Depressiya fiziki sağlamlıqla sıx bağlıdır: fiziki passivlik və spirtli içkinin zərərli istifadəsi kimi amillər həm depressiya, həm də ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng, diabet və tənəffüs xəstəlikləri üçün risk amilləridir; bu xəstəliklərlə yaşayan insanlarda da depressiya yarana bilər [1].
Diaqnoz necə qoyulur?
Depressiyanın müxtəlif formalarda təzahür etməsi, gedişinin və müalicəyə cavabın fərqli olması aşkarlanmasını və diaqnozunu çətinləşdirə bilər [3]. Buna görə diaqnoz ətraflı kliniki qiymətləndirməyə əsaslanır: əlamətlərin müddəti, ağırlığı, əvvəlki epizodlar, maniya əlamətlərinin olub-olmaması və fiziki sağlamlıq nəzərdən keçirilir. Lancet-in 2026-cı il icmalı depressiyanın diaqnostikasının və kliniki idarə olunmasının təkmilləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayır [2].
Depressiya necə müalicə olunur?
Ümumi prinsiplər. ÜST-ə görə yüngül, orta və ağır depressiyanın effektiv müalicəsi mövcuddur. Psixoloji müalicə depressiyada ilk seçimdir; orta və ağır depressiyada o, antidepressant dərmanlarla birlikdə tətbiq oluna bilər. Yüngül depressiyada antidepressantlara ehtiyac yoxdur [1]. Effektiv psixoloji üsullara davranış aktivləşdirilməsi, koqnitiv-davranış terapiyası, interpersonal psixoterapiya və problemlərin həlli terapiyası aiddir [1].
Psixoterapiya və dərmanın müqayisəsi. Böyüklərdə depressiya üzrə 101 tədqiqatı (11 910 xəstə) birləşdirən şəbəkə meta-analizində psixoterapiya ilə dərman müalicəsi arasında effektivlik baxımından əhəmiyyətli fərq tapılmayıb; onların birgə tətbiqi isə hər birindən ayrılıqda daha effektiv olub. Birgə müalicə və təkcə psixoterapiya xəstələr tərəfindən təkcə dərman müalicəsindən daha yaxşı qəbul edilib [4].
Antidepressantlar. 522 randomizə olunmuş tədqiqatı və 116 477 iştirakçını əhatə edən şəbəkə meta-analizində böyüklərdə depressiyanın kəskin müalicəsində öyrənilən 21 antidepressantın hamısı plasebodan daha effektiv olub; preparatlar arasında effektivlik və tolerantlıq fərqləri qeydə alınıb [5]. ÜST-ə görə dərman seçilərkən mümkün əlavə təsirlər, müalicənin əlçatanlığı və xəstənin üstünlükləri nəzərə alınmalıdır [1].
Uşaq və yeniyetməlilər. ÜST uşaqlarda depressiyanın müalicəsi üçün antidepressantların istifadəsini tövsiyə etmir; yeniyetməlilərdə isə onlar birinci sıra müalicə deyil və xüsusi ehtiyatla tətbiq edilir [1].
İntihar düşüncələri: nə etməli?
ÜST-ə görə 2021-ci ildə dünyada təxminən 727 min insan intihar nəticəsində həyatını itirib; intihar 15–29 yaşlılar arasında ölümün üçüncü əsas səbəbidir [1]. İntihar barədə düşüncələriniz varsa [1]:
Özünüzə necə kömək edə bilərsiniz?
ÜST-ün tövsiyələri (bu addımlar müalicəni əvəz etmir) [1]:
- əvvəl sevdiyiniz fəaliyyətləri davam etdirməyə çalışın;
- dostlarınız və ailənizlə əlaqəni saxlayın;
- müntəzəm hərəkət edin — qısa gəzinti də faydalıdır;
- yemək və yuxu rejiminə mümkün qədər əməl edin;
- spirtli içkidən imtina edin və ya onu azaldın, narkotik vasitələrdən istifadə etməyin;
- hisslərinizi etibar etdiyiniz biri ilə bölüşün və həkimə müraciət edin.
Depressiyanın qarşısını almaq olarmı?
ÜST-ə görə profilaktika proqramlarının depressiyanı azaltdığı göstərilib: uşaq və yeniyetməlilərdə müsbət çətinliklərin öhdəsindən gəlmə bacarıqlarını gücləndirən məktəb proqramları, davranış problemləri olan uşaqların valideynləri üçün müdaxilələr və yaşlılar üçün idman proqramları effektiv ola bilər [1].
Tez-tez verilən suallar
Depressiya zəiflik əlamətidirmi?
Xeyr. Depressiya hər kəsdə ola bilən və sosial, psixoloji və bioloji amillərin mürəkkəb qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranan pozuntudur [1].
Psixoterapiya, yoxsa antidepressant?
Antidepressantlar həqiqətən təsir edirmi?
Böyük şəbəkə meta-analizinə görə, böyüklərdə öyrənilən 21 antidepressantın hamısı plasebodan daha effektiv olub [5].
Dr. Fərid Məmmədovla konsultasiya
Dr. Fərid Məmmədov depressiya, ümidsizlik və həyata marağın itməsi ilə bağlı konsultasiya və müalicə qəbulu aparır.
Elmi mənbələr
- ÜST. Depressive disorder (depression) (11.09.2026): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression
- Malhi GS, Bell E, Stavdal A, Wu CY, Naylor A, Kumari V. Depression. Lancet. 2026;407(10540):1738–1756. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(26)00201-1
- Malhi GS, Mann JJ. Depression. Lancet. 2018;392(10161):2299–2312. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31948-2
- Cuijpers P, Noma H, Karyotaki E, Vinkers CH, Cipriani A, Furukawa TA. A network meta-analysis of the effects of psychotherapies, pharmacotherapies and their combination in the treatment of adult depression. World Psychiatry. 2020;19(1):92–107. DOI: https://doi.org/10.1002/wps.20701
- Cipriani A, Furukawa TA, Salanti G, et al. Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet. 2018;391(10128):1357–1366. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(17)32802-7
Bu məlumatlar maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə yalnız həkim qiymətləndirməsindən sonra müəyyən edilir.