Şizofreniya və digər psixotik pozuntular

Psixotik pozuntular nədir?

XBT-11-ə görə şizofreniya və digər ilkin psixotik pozuntular reallığı dərk etmədə əhəmiyyətli pozulmalar və davranış dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunur ^[1]. Onlar pozitiv əlamətlərlə (davamlı sayıqlama, davamlı hallüsinasiyalar, nizamsız düşüncə və nitq, kobud nizamsız davranış, təsir və idarəetmə yaşantıları), neqativ əlamətlərlə (emosiyaların donuqlaşması, iradə zəifliyi) və psixomotor pozulmalarla özünü göstərir ^[1]. Bu əlamətlər başqa psixi pozuntunun (məsələn, əhval pozuntusu, delirium və ya maddə istifadəsi ilə bağlı pozuntu) təzahürü deyil ^[1].

Bu qrupa hansı pozuntular daxildir?

XBT-11-də bu qrupa aşağıdakılar aid edilir ^[1]:

• şizofreniya;
• şizoaffektiv pozuntu;
• şizotipal pozuntu;
• kəskin və keçici psixotik pozuntu;
• sayıqlama pozuntusu.

Diaqnoz qoyularkən əlamətlərin pozitiv, neqativ, depressiv, maniakal, psixomotor və koqnitiv (idraki) təzahürləri ayrıca qiymətləndirilə bilər ^[1].

Şizofreniya nə dərəcədə yayılıb?

ÜST-ə görə şizofreniya dünyada təxminən hər 300 nəfərdən 1-ində (27 milyon insan) rast gəlinir; 20 yaşdan yuxarı böyüklər arasında bu göstərici hər 206 nəfərdən 1-dir ^[2]. Xəstəlik ən çox yeniyetmə dövrünün sonunda və 20 yaşlarda başlayır, kişilərdə adətən daha erkən başlayır ^[2]. Ümumi təsəvvürün əksinə olaraq, şizofreniya kişilərdə qadınlara nisbətən yalnız bir qədər çox rast gəlinir ^[3].

Şizofreniyanın əlamətləri

Lancet seminarına görə şizofreniyanın əlamətləri pozitiv, neqativ və dezorqanizasiya sindromlarına bölünür; koqnitiv pozulma da xəstəliyin əlavə kliniki xüsusiyyəti kimi qəbul olunur ^[3]. ÜST-ün təsvirinə görə ^[2]:

• davamlı sayıqlama ideyaları — əks sübutlara baxmayaraq nəyinsə doğru olduğuna sarsılmaz inam;
• davamlı hallüsinasiyalar — olmayan şeyləri eşitmək, görmək, iyini duymaq, toxunuşunu və ya varlığını hiss etmək;
• təsir və idarəetmə yaşantıları — hisslərin, istəklərin, hərəkət və ya düşüncələrin insanın özünə aid olmadığı, başqaları tərəfindən ağlına qoyulduğu və ya götürüldüyü, yaxud fikirlərinin başqalarına ötürüldüyü hissi;
• nizamsız düşüncə — çox vaxt dağınıq və ya mövzuya aid olmayan nitq;
• çox nizamsız davranış — mənasız görünən hərəkətlər, gözlənilməz və ya vəziyyətə uyğun olmayan emosional reaksiyalar;
• neqativ əlamətlər — nitqin kəskin azalması, emosiyaların yaşanmasının və ifadəsinin məhdudlaşması, maraq və zövq ala bilməmə, sosial təcrid;
• hərəkətlərdə həddindən artıq həyəcan və ya ləngimə, qeyri-adi vəziyyətlərdə donub qalma.

Şizofreniyası olan insanlarda yaddaş, diqqət və problem həll etmə kimi idrak funksiyalarında da davamlı çətinliklər ola bilər ^[2].

Səbəblər və risk amilləri

• Genetika. Şizofreniyaya genetik təsir əsasən poligenikdir, yəni çoxsaylı genlərin kiçik təsirlərinin cəmi ilə bağlıdır ^[3].
• Erkən həyat amilləri. Doğuş və erkən həyat dövrü ilə bağlı amillər də mühüm etioloji rol oynayır ^[3].
• Beyin dəyişiklikləri. Dopamin sisteminin və glutamaterg NMDA reseptorlarının funksiyasındakı pozulmalar dolayı və birbaşa sübutlarla dəstəklənir; yan mədəciklərin genişlənməsi və beyin həcminin təxminən 2% azalması təsdiq olunmuş tapıntılardır ^[3].
• Kannabis və uşaqlıq travmaları. ÜST-ə görə kannabisin intensiv istifadəsi şizofreniya riskinin artması ilə əlaqələndirilir ^[2]; Lancet seminarında kannabis və uşaqlıqda yaşanan ağır təcrübələrin səbəb rolu hələ elmi müzakirə mövzusu kimi göstərilir ^[3].

Gediş və proqnoz

Şizofreniyanın nəticəsi hamı üçün eyni dərəcədə ağır deyil ^[3]. ÜST-ə görə şizofreniyası olan insanların ən azı üçdə biri simptomların tam remissiyasına nail olur; bəzilərində əlamətlər dövri olaraq güclənib zəifləyir, bəzilərində isə tədricən ağırlaşa bilər ^[2]. Şizofreniyası olan insanlar ümumi əhaliyə nisbətən 9 il tez dünyasını dəyişir; bu, çox vaxt ürək-damar, metabolik və infeksion xəstəliklərlə bağlıdır ^[2] — buna görə fiziki sağlamlığa nəzarət də müalicənin vacib hissəsidir.

Müalicə necə aparılır?

Antipsixotik dərmanlar. Lancet seminarına görə müalicənin əsasını dopamin reseptorlarını bloklayan dərmanlar təşkil edir ^[3]. 402 tədqiqatı və 53 463 iştirakçını əhatə edən şəbəkə meta-analizində 32 antipsixotikin demək olar ki, hamısı ümumi əlamətləri plasebodan daha çox azaldıb; preparatlar arasında effektivlik fərqləri əsasən tədricidir, əlavə təsirlər baxımından fərqlər isə daha qabarıqdır ^[4]. Buna görə dərman seçilərkən xəstənin fiziki sağlamlıq problemləri və üstünlükləri nəzərə alınır ^[4].

Psixoloji və psixososial yardım. ÜST-ə görə şizofreniya üçün effektiv qayğı variantlarına dərman müalicəsi, psixoedukasiya, ailə ilə iş, koqnitiv-davranış terapiyası və psixososial reabilitasiya (məsələn, həyat bacarıqlarının öyrədilməsi) daxildir; dəstəkli yaşayış və dəstəkli məşğulluq da vacib qayğı seçimləridir ^[2]. Lancet seminarına görə psixoloji müdaxilə kimi koqnitiv-davranış terapiyasının əlamətlərə təsiri nisbətən kiçikdir ^[3].

Sağalmaya yönəlmiş yanaşma. Xəstənin müalicə qərarlarında söz sahibi olması şizofreniyası olan insanlar və onların ailələri üçün vacibdir ^[2].

Ailə və yaxınlar üçün

ÜST-ə görə şizofreniyası olan insanın özünün, ailə üzvlərinin və cəmiyyətin dəstəkdə iştirakı vacibdir ^[2]. Stiqma və ayrı-seçkilik sosial təcridə, səhiyyə, təhsil, mənzil və məşğulluq imkanlarının məhdudlaşmasına səbəb ola bilər ^[2]. Dünyada psixozu olan insanların yalnız 29%-i ixtisaslaşmış psixi sağlamlıq yardımı alır ^[2] — vaxtında müraciət bu boşluğu azaltmağın ilk addımıdır.

Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?

Özünüzdə və ya yaxınınızda “səslər” eşitmə, qeyri-adi və sarsılmaz inanclar, davranışda kəskin dəyişiklik və ya sosial həyatdan çəkilmə müşahidə edirsinizsə, psixiatra müraciət edin. İnsanın özü və ya ətrafdakılar üçün təhlükə yaranarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.

Tez-tez verilən suallar