Asılılıq nədir?
Lancet seminarına görə alkoqol istifadəsi pozuntuları kompulsiv (məcburi) və çox içki qəbulu, eləcə də içki qəbulu üzərində nəzarətin itirilməsi ilə xarakterizə olunan pozuntulardır [1]. World Psychiatry-də dərc olunmuş icmala görə asılılıqda (orta və ağır dərəcəli maddə istifadəsi pozuntusunda) mükafat, icra funksiyaları, stresə reaktivlik, əhval və özünüdərk ilə bağlı beyin şəbəkələrində uzunmüddətli dəyişikliklər maddə qəbuluna güclü meyli və bu istəyi idarə edə bilməməyi izah edir [2].
Nə dərəcədə yayılıb və niyə təhlükəlidir?
- Alkoqol istifadəsi pozuntuları dünyada ən çox yayılmış psixi pozuntulardandır; onlar yüksək ölüm və xəstəlik yükü ilə, əsasən qaraciyər sirrozu və zədələr kimi tibbi fəsadlarla əlaqəlidir [1].
- Psixoaktiv maddə istifadəsi pozuntuları geniş yayılıb və insanın sağlamlığına, rifahına və sosial fəaliyyətinə ağır zərər vurur [2].
- Yüksək yayılmaya baxmayaraq, alkoqol istifadəsi pozuntuları qismən güclü stiqma, qismən də ilkin tibbi yardımda sistemli skrininqin çatışmaması səbəbindən az müalicə olunur [1].
Risk amilləri
Bioloji amillər (genetika və inkişafın həyat mərhələləri daxil olmaqla) və sosial amillər (uşaqlıqda yaşanan ağır təcrübələr daxil olmaqla) maddə istifadəsi pozuntusunun inkişafına həssaslığa və ya dayanıqlığa təsir edir [2]. Sosial risk amillərinə yönəlmiş profilaktik strategiyalar, xüsusən uşaqlıq və yeniyetmə dövründə tətbiq olunduqda, bu pozuntuların riskini azalda bilər [2].
Asılılıq və psixi sağlamlıq
- Maddə istifadəsi pozuntularının müalicəsi müşayiətedici psixi və fiziki xəstəliklərin eyni vaxtda müalicəsi ilə birlikdə aparılmalıdır [2].
- ÜST-ə görə spirtli içki və narkotik vasitələr depressiya və təşvişi ağırlaşdıra bilər [3, 4].
- ÜST-ə görə benzodiazepinlər (bəzi sakitləşdirici dərmanlar) yüksək asılılıq riski daşıyır [4].
Alkoqolu qəfil dayandırmaq təhlükəlidirmi?
Alkoqol istifadəsi pozuntusu olan insanda ağır və ya daimi içki qəbulunun qəsdən və ya təsadüfən qəfil dayandırılması alkoqol abstinensiya sindromuna səbəb ola bilər; çox vaxt diaqnoz və müalicə yalnız ağır əlamətlər yarandıqdan sonra başlanır [5]. Abstinensiya sindromu yüngüldən ağıra qədər dəyişir; ağır və ağırlaşmış hallarda hallüsinasiyalar, qıcolmalar və ya delirium tremens yarana bilər [6]. Buna görə alkoqoldan imtina həkimlə planlaşdırılmalıdır.
Müalicə necə aparılır?
- Müalicə mümkündür. Maddə istifadəsi pozuntuları müalicə olunan pozuntulardır: opioid, nikotin və alkoqol istifadəsi pozuntularında dərmanların, bütün maddə istifadəsi pozuntularında isə davranış terapiyalarının kliniki əhəmiyyətli faydası sübut olunub [2].
- Mərhələli yanaşma. Alkoqol istifadəsi pozuntularında effektiv və xərc baxımından səmərəli psixososial və farmakoloji müdaxilələr mövcuddur; müalicə qısa məsləhətdən dərman müalicəsinə qədər mərhələli şəkildə qurulmalıdır [1].
- Xroniki qayğı modeli. Müalicə xroniki xəstəliklərə qayğı modeli çərçivəsində, müdaxilənin intensivliyi pozuntunun ağırlığına uyğunlaşdırılmaqla aparılmalıdır; ağır hallar ixtisaslaşmış yardıma yönləndirilməlidir [2].
- Alkoqol asılılığında dərmanlar. 122 randomizə olunmuş tədqiqatı əhatə edən meta-analizə görə akamprosat və oral naltrekson içkiyə qayıdışın azalması ilə əlaqəlidir; bir-biri ilə müqayisədə onlar arasında əhəmiyyətli fərq tapılmayıb [7]. Dərman seçimində qəbul tezliyi, mümkün əlavə təsirlər və əlçatanlıq nəzərə alınır [7].
Stiqma haqqında
Maddə istifadəsi pozuntuları olan insanlar hələ də stiqmatizasiyaya məruz qalır; icmal müəllifləri profilaktika və müalicəyə çıxışı təmin edən siyasətlərin vacibliyini vurğulayır [2]. Stiqma alkoqol istifadəsi pozuntularının az müalicə olunmasının səbəblərindən biridir [1].
Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
- içki və ya digər maddələrin qəbulunu azaltmaq istəyirsiniz, amma bacarmırsınız [1];
- maddə istifadəsi sağlamlığınıza, ailə, iş və ya sosial həyatınıza zərər vurur [2];
- içki qəbulunu dayandırmaq istəyirsiniz — abstinensiya sindromu riskinə görə bunu həkimlə planlaşdırın [5, 6];
- sakitləşdirici və ya digər dərmanları təyin olunduğundan artıq və ya təyinatsız qəbul edirsiniz [4].
Tez-tez verilən suallar
Asılılıq iradə zəifliyidirmi?
Xeyr. Asılılıq beynin mükafat, özünənəzarət və stres reaksiyaları ilə bağlı şəbəkələrində uzunmüddətli dəyişikliklərlə əlaqəlidir və müalicə olunan pozuntudur [2].
Alkoqol asılılığının dərman müalicəsi varmı?
Bəli. Akamprosat və oral naltrekson içkiyə qayıdışın azalması ilə əlaqəlidir [7]; dərman seçimi həkim tərəfindən edilir.
Dr. Fərid Məmmədovla konsultasiya
Dr. Fərid Məmmədov alkoqol və digər asılılıqlarla bağlı psixi problemlər üzrə konsultasiya və müalicə qəbulu aparır.
Elmi mənbələr
- Carvalho AF, Heilig M, Perez A, Probst C, Rehm J. Alcohol use disorders. Lancet. 2019;394(10200):781–792. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(19)31775-1
- Volkow ND, Blanco C. Substance use disorders: a comprehensive update of classification, epidemiology, neurobiology, clinical aspects, treatment and prevention. World Psychiatry. 2023;22(2):203–229. DOI: https://doi.org/10.1002/wps.21073
- ÜST. Depressive disorder (depression) (11.09.2026): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression
- ÜST. Anxiety disorders (08.09.2025): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/anxiety-disorders
- Jesse S, Bråthen G, Ferrara M, et al. Alcohol withdrawal syndrome: mechanisms, manifestations, and management. Acta Neurol Scand. 2017;135(1):4–16. DOI: https://doi.org/10.1111/ane.12671
- Sachdeva A, Choudhary M, Chandra M. Alcohol Withdrawal Syndrome: Benzodiazepines and Beyond. J Clin Diagn Res. 2015;9(9):VE01–VE07. DOI: https://doi.org/10.7860/JCDR/2015/13407.6538
- Jonas DE, Amick HR, Feltner C, et al. Pharmacotherapy for adults with alcohol use disorders in outpatient settings: a systematic review and meta-analysis. JAMA. 2014;311(18):1889–1900. DOI: https://doi.org/10.1001/jama.2014.3628
Bu məlumatlar maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə yalnız həkim qiymətləndirməsindən sonra müəyyən edilir.