Epilepsiya nədir?
ÜST-ə görə epilepsiya bütün yaşlarda rast gəlinən, beynin xroniki və yoluxucu olmayan xəstəliyidir [1]. O, təkrarlanan tutmalarla xarakterizə olunur: bunlar bədənin bir hissəsini və ya bütün bədəni əhatə edən qısa qeyri-iradi hərəkət epizodlarıdır və bəzən huşun itməsi, sidik və ya nəcis ifrazına nəzarətin itirilməsi ilə müşayiət olunur [1]. Tutmalar beyin hüceyrələrinin bir qrupunda həddindən artıq elektrik boşalmalarının nəticəsidir [1].
Bir tutma epilepsiya deməkdirmi?
Xeyr. ÜST-ə görə dünyada insanların 10%-ə qədəri həyatı boyu bir dəfə tutma keçirir [1]. Beynəlxalq Epilepsiya əleyhinə Liqanın (ILAE) praktik tərifinə görə epilepsiya aşağıdakı hallardan hər hansı biri olduqda diaqnoz qoyulan beyin xəstəliyidir [2]:
- 24 saatdan çox fasilə ilə baş vermiş ən azı iki təhrik olunmamış (və ya refleks) tutma;
- bir təhrik olunmamış (və ya refleks) tutma və növbəti 10 il ərzində yeni tutmaların ehtimalının iki təhrik olunmamış tutmadan sonrakı ümumi təkrarlanma riskinə (ən azı 60%) oxşar olması;
- epilepsiya sindromu diaqnozu.
Nə dərəcədə yayılıb?
ÜST-ə görə dünyada təxminən 50 milyon insan epilepsiya ilə yaşayır və bu, ən çox rast gəlinən nevroloji xəstəliklərdən biridir [1]. İstənilən vaxt əhalinin hər 1000 nəfərindən 4–10-unda aktiv epilepsiya olur; hər il dünyada təxminən 5 milyon insana epilepsiya diaqnozu qoyulur [1].
Səbəblər
ÜST-ə görə epilepsiyanın səbəbi dünya üzrə halların təxminən 50%-ində məlum deyil [1]. Səbəblər struktur, genetik, infeksion, metabolik, immun və naməlum kateqoriyalara bölünür; nümunələrə doğuşdan əvvəl və ya doğuş zamanı beyin zədələnməsi, anadangəlmə anomaliyalar və genetik vəziyyətlər, ağır baş zədəsi, insult, meningit və ensefalit kimi beyin infeksiyaları, bəzi genetik sindromlar və beyin şişi aiddir [1]. Epilepsiya hallarının təxminən 25%-inin qarşısını almaq potensial olaraq mümkündür [1].
Epilepsiya və psixi sağlamlıq: niyə vacibdir?
- ÜST-ə görə epilepsiyası olan insanlarda təşviş və depressiya kimi psixoloji vəziyyətlər daha tez-tez rast gəlinir [1].
- 14 məlumat mənbəyini əhatə edən sistematik icmal və meta-analizə görə epilepsiyası olan insanların 23,1%-ində aktiv (hazırkı və ya son bir ildəki) depressiya aşkarlanıb; epilepsiya ilə aktiv depressiya arasında güclü statistik əlaqə müəyyən edilib (şans nisbəti 2,77) [3]. Müəlliflər epilepsiyası olan insanlarda depressiyanın düzgün aşkarlanması və müalicəsinin vacibliyini vurğulayır [3].
- 27 tədqiqatın (3221 xəstə) meta-analizinə görə epilepsiyası olan insanlarda təşviş pozuntuları 20,2%, depressiv pozuntular isə 22,9% hallarda rast gəlinir [4]. Strukturlaşdırılmış kliniki müsahibə ilə qiymətləndirmədə təşviş pozuntuları daha tez-tez (27,3%) aşkarlanıb; müəlliflərə görə xüsusən təşviş pozuntuları çox vaxt diqqətdən kənarda qalır [4].
Funksional tutmalar
Funksional nevroloji pozuntunun formalarından biri olan funksional tutmalar epilepsiyadan fərqli vəziyyətdir; diaqnozu kliniki neyrofizioloji müayinələr dəstəkləyə bilər [5]. Ətraflı: Dissosiativ (konversion) pozuntu səhifəsi.
Müalicə
- ÜST-ə görə tutmalara nəzarət etmək mümkündür: epilepsiyası olan insanların 70%-ə qədəri tutma əleyhinə dərmanların düzgün istifadəsi ilə tutmasız yaşaya bilər [1].
- Tutma əleyhinə dərmanların dayandırılması 2 il tutma olmadıqdan sonra nəzərdən keçirilə bilər və bu zaman müvafiq kliniki, sosial və şəxsi amillər nəzərə alınmalıdır [1]. Tutmanın təsdiqlənmiş səbəbi və elektroensefaloqrafiyada (EEQ) patoloji dəyişikliklər tutmaların təkrarlanmasının ən sabit proqnostik əlamətləridir [1].
- Dərman müalicəsinə zəif cavab verən xəstələrdə cərrahi müalicə faydalı ola bilər [1].
- ILAE-yə görə yaşla bağlı epilepsiya sindromu olan və müvafiq yaşı keçmiş, yaxud son 10 ildə tutması olmayan və son 5 ildə tutma əleyhinə dərman qəbul etməyən insanlarda epilepsiya “həll olunmuş” sayılır [2].
- Depressiya və təşviş kimi müşayiətedici psixi pozuntuların vaxtında aşkarlanması və müalicəsi epilepsiyası olan insanların qayğısının vacib hissəsidir [3, 4].
Təhlükəsizlik
ÜST-ə görə epilepsiyası olan insanlarda vaxtından əvvəl ölüm riski ümumi əhaliyə nisbətən üç dəfəyədək yüksəkdir; epilepsiya ilə bağlı ölüm səbəblərinin böyük hissəsi — yıxılmalar, suda boğulma, yanıqlar və uzun sürən tutmalar — potensial olaraq qarşısı alına biləndir [1]. Tutma uzun sürərsə, tutmalar bir-birinin ardınca təkrarlanarsa və ya insan tutmadan sonra özünə gəlmirsə, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Stiqma
ÜST-ə görə epilepsiya ətrafındakı stiqma və ayrı-seçkilik çox vaxt tutmaların özündən daha çətin aradan qaldırılır; epilepsiyanın sağalmaz, yoluxucu olması və ya əxlaqi səbəblərlə bağlı olması barədə yanlış təsəvvürlər insanları təcrid edir və müalicəyə müraciətdən çəkindirir [1].
Tez-tez verilən suallar
Epilepsiya psixi xəstəlikdirmi?
Tutma əleyhinə dərmanı özüm dayandıra bilərəmmi?
Xeyr. Dərmanın dayandırılması yalnız həkim qərarı ilə, adətən ən azı 2 il tutma olmadıqdan sonra və kliniki, sosial və şəxsi amillər nəzərə alınaraq müzakirə olunur [1].
Elmi mənbələr
- ÜST. Epilepsy (07.02.2024): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/epilepsy
- Fisher RS, Acevedo C, Arzimanoglou A, et al. ILAE official report: a practical clinical definition of epilepsy. Epilepsia. 2014;55(4):475–482. DOI: https://doi.org/10.1111/epi.12550
- Fiest KM, Dykeman J, Patten SB, et al. Depression in epilepsy: a systematic review and meta-analysis. Neurology. 2013;80(6):590–599. DOI: https://doi.org/10.1212/WNL.0b013e31827b1ae0
- Scott AJ, Sharpe L, Hunt C, Gandy M. Anxiety and depressive disorders in people with epilepsy: A meta-analysis. Epilepsia. 2017;58(6):973–982. DOI: https://doi.org/10.1111/epi.13769
- Hallett M, Aybek S, Dworetzky BA, McWhirter L, Staab JP, Stone J. Functional neurological disorder: new subtypes and shared mechanisms. Lancet Neurol. 2022;21(6):537–550. DOI: https://doi.org/10.1016/S1474-4422(21)00422-1
Bu məlumatlar maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə yalnız həkim qiymətləndirməsindən sonra müəyyən edilir.