Dissosiativ pozuntu nədir?
XBT-11-ə görə dissosiativ pozuntular şəxsiyyət, hisslər, qavrayış, emosiyalar, düşüncələr, yaddaş, bədən hərəkətləri üzərində nəzarət və ya davranışın normal inteqrasiyasında qeyri-iradi pozulma və ya kəsilmə ilə xarakterizə olunur [1]. Pozulma tam ola bilər, lakin daha çox qismən olur və gündən-günə, hətta saatdan-saata dəyişə bilər [1]. XBT-11-in dissosiativ pozuntular qrupunda nevroloji simptomlarla gedən forma “dissociative neurological symptom disorder” (dissosiativ nevroloji simptom pozuntusu) adlanır; müasir elmi ədəbiyyatda belə vəziyyətlər “funksional nevroloji pozuntu” kimi təsvir olunur [1, 2].
Nə dərəcədə yayılıb?
Lancet Neurology-də dərc olunmuş icmala görə, funksional nevroloji pozuntu nevroloji praktikada tez-tez rast gəlinən vəziyyətdir [2].
Hansı formaları var?
Eyni icmalda oxşar səbəb və mexanizmlərə malik dörd forma təsvir edilir; onlar nevrologiya ilə psixiatriyanın kəsişməsində yerləşən pozuntunun variantları kimi qiymətləndirilir [2]:
- funksional tutmalar;
- funksional hərəki pozuntular;
- davamlı postural-perseptiv başgicəllənmə;
- funksional koqnitiv (idraki) pozuntu.
XBT-11-in dissosiativ pozuntular qrupuna həmçinin dissosiativ amneziya, trans və possessiv trans pozuntuları, dissosiativ şəxsiyyət pozuntusu və onun qismən forması, eləcə də depersonalizasiya-derealizasiya pozuntusu daxildir [1].
Niyə yaranır?
Psixoloji stress amilləri funksional nevroloji pozuntu üçün tez-tez rast gəlinən risk amilləridir, lakin çox vaxt belə amil tapılmır [2]. Bu pozuntunun mexanizmlərinə limbik sistemin həddindən artıq aktivliyi, beynin “proqnozlaşdırıcı kodlaşdırma” prosesində daxili simptom modelinin formalaşması və hərəkətin iradi olma hissini təmin edən beyin şəbəkələrinin fəaliyyətindəki pozulmalar aid edilir [2].
Bu simptomlar qəsdəndirmi?
Xeyr. XBT-11 dissosiativ pozuntulardakı pozulmanı qeyri-iradi kimi təsvir edir [1]; funksional nevroloji pozuntunun müasir diaqnostikası da insanın həqiqətən yaşadığı simptom və əlamətlərə əsaslanır [2].
Diaqnoz necə qoyulur?
Müasir yanaşma diaqnozu yalnız başqa xəstəlikləri istisna etməklə deyil, “pozitiv” əlamətlər əsasında qoymağı nəzərdə tutur: eyni tapşırıq daxilində və fərqli tapşırıqlar arasında zamanla dəyişkənlik göstərən tanınan simptom və əlamət modelləri qiymətləndirilir [2]. Dörd formanın hər birinin fərqləndirici xüsusiyyətləri var və diaqnozu kliniki neyrofizioloji müayinələr və digər biomarkerlər dəstəkləyə bilər [2]. XBT-11-ə görə simptomlar sinir sistemi xəstəliyi və ya başqa tibbi vəziyyətlə daha yaxşı izah olunmamalıdır [1]; buna görə diaqnostikada nevroloji qiymətləndirmə mühüm yer tutur.
Müalicə necə aparılır?
Sübutlar fərdi uyğunlaşdırılmış, multidissiplinar müalicəni dəstəkləyir; bu müalicəyə fiziki terapiya və psixoloji terapiya yanaşmaları daxil ola bilər [2].
Tez-tez verilən suallar
Funksional tutma epilepsiya ilə eyni şeydirmi?
Xeyr. Funksional tutmalar funksional nevroloji pozuntunun ayrıca formasıdır və diaqnozu kliniki neyrofizioloji müayinələr dəstəkləyə bilər [2]. Epilepsiya haqqında ətraflı: Epilepsiya və psixi sağlamlıq səhifəsi.
Bu pozuntu yalnız stressdən yaranırmı?
Psixoloji stress tez-tez rast gəlinən risk amilidir, lakin bir çox insanda belə amil olmur [2].
Dr. Fərid Məmmədovla konsultasiya
Dr. Fərid Məmmədov dissosiativ (konversion) pozuntu ilə bağlı konsultasiya və müalicə qəbulu aparır.
Elmi mənbələr
- ÜST. XBT-11 — Dissociative disorders (6B60–6B6Z): https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#108180424
- Hallett M, Aybek S, Dworetzky BA, McWhirter L, Staab JP, Stone J. Functional neurological disorder: new subtypes and shared mechanisms. Lancet Neurol. 2022;21(6):537–550. DOI: https://doi.org/10.1016/S1474-4422(21)00422-1
Bu məlumatlar maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə yalnız həkim qiymətləndirməsindən sonra müəyyən edilir.