Demensiya, Alzheymer (Alsgeymer) xəstəliyi və yaddaş problemləri

Demensiya nədir?

ÜST-ə görə demensiya yaddaşa, düşüncəyə və gündəlik fəaliyyətləri yerinə yetirmə qabiliyyətinə təsir edən vəziyyətdir; ona beyni zədələyən müxtəlif xəstəliklər səbəb ola bilər ^[1]. Demensiya zamanla ağırlaşır və 65 yaşdan sonra daha çox rast gəlinsə də, yaşlanmanın qaçılmaz hissəsi deyil ^[1]. İdrak funksiyalarının pozulması çox vaxt əhval, emosional nəzarət, davranış və motivasiya dəyişiklikləri ilə müşayiət olunur, bəzən isə onlardan əvvəl başlayır ^[1].

Nə dərəcədə yayılıb?

ÜST-ün məlumatına görə 2021-ci ildə dünyada 57 milyon insan demensiya ilə yaşayırdı və hər il təxminən 10 milyon yeni hal qeydə alınır ^[1]. Demensiya hazırda dünyada ölümün yeddinci əsas səbəbidir və yaşlılar arasında əlilliyin və başqalarından asılılığın başlıca səbəblərindəndir ^[1]. Lancet seminarına görə 2050-ci ilə qədər demensiyanın yayılması Avropada iki, dünyada isə üç dəfə arta bilər ^[2].

Demensiyanın hansı formaları var?

• Alzheymer xəstəliyi — demensiyanın ən çox rast gəlinən formasıdır və halların 60–70%-ində rol oynayır ^[1].
• Damar mənşəli demensiya, Levi cisimcikli demensiya, frontotemporal demensiya — digər əsas formalardır ^[1].
• Demensiya insultdan sonra, bəzi infeksiyalar (məsələn, HİV) fonunda, spirtli içkinin zərərli istifadəsi nəticəsində, təkrarlanan beyin zədələrindən sonra və ya qidalanma çatışmazlıqları səbəbindən də inkişaf edə bilər; formalar arasında sərhəd həmişə aydın deyil və qarışıq formalar tez-tez rast gəlinir ^[1].
• Əlamətləri 65 yaşdan əvvəl başlayan erkən başlanğıclı demensiya halların 9%-ə qədərini təşkil edir ^[1].

Erkən əlamətlər hansılardır?

ÜST-ə görə demensiyanın erkən əlamətləri bunlardır ^[1]:

• əşyaları və ya son hadisələri unutmaq;
• əşyaları itirmək, yerini səhv salmaq;
• piyada gedərkən və ya maşın sürərkən azmaq;
• hətta tanış yerlərdə çaşqınlıq;
• zamanı itirmək;
• problemləri həll etməkdə və qərar verməkdə çətinlik;
• söhbəti izləməkdə və ya söz tapmaqda çətinlik;
• tanış işləri görməkdə çətinlik;
• əşyalara qədər olan məsafəni gözlə səhv qiymətləndirmək.

Əhval və davranış dəyişiklikləri bəzən yaddaş problemlərindən də əvvəl başlayır: yaddaş itkisi ilə bağlı narahatlıq, kədər və ya qəzəb, şəxsiyyət dəyişiklikləri, uyğunsuz davranış, iş və sosial fəaliyyətdən çəkilmə ^[1].

Unutqanlıq həmişə demensiya deməkdirmi?

Xeyr. Demensiya yaşlanmanın qaçılmaz hissəsi deyil ^[1] və yaddaş şikayətlərinin başqa səbəbləri də ola bilər. Məsələn, depressiyada diqqəti cəmləmək çətinləşir ^[3]; funksional nevroloji pozuntunun formalarından biri olan funksional koqnitiv pozuntu da idrak şikayətləri ilə gedir ^[4]. Buna görə yaddaş problemləri həkim tərəfindən ətraflı qiymətləndirilməlidir.

Alzheymer xəstəliyi haqqında nə məlumdur?

Lancet seminarına görə ^[2]:

• Alzheimer xəstəliyinin ən erkən mərhələsi beyində amiloid-β zülalının toplanması ilə paralel gedir və bu, tau patologiyasının yayılmasına səbəb olur.
• Xəstəlik riskinin 60–80%-i irsi amillərdən asılıdır; 40-dan çox genetik risk lokusu müəyyən edilib və onlardan ən güclü əlaqəni APOE geninin allelləri göstərir.
• Yeni biomarkerlərə amiloid-β və fosforlaşmış tau üçün PET müayinələri və qan plazması analizləri daxildir; onlar kliniki və elmi istifadə üçün böyük perspektiv göstərir.
• Həyat tərzi amilləri xəstəliyin patologiyasına birbaşa təsir etmir, lakin Alzheimer xəstəliyi olan insanlarda müsbət nəticəyə töhfə verə bilər.

Risk amilləri və qarşısının alınması

ÜST-ə görə demensiya riskini artıran amillər ^[1]:

• sağlamlıq vəziyyətləri: yüksək qan təzyiqi, yüksək qan şəkəri (diabet), artıq çəki və ya piylənmə, depressiya, görmə və eşitmə itkisi, keyfiyyətsiz yuxu, travmatik beyin zədəsi və insult;
• həyat tərzi: siqaret çəkmək, spirtli içkinin zərərli istifadəsi, fiziki passivlik, sosial təcrid və aşağı təhsil səviyyəsi;
• ətraf mühit: hava çirkliliyi.

Riski azaltmaq üçün ÜST fiziki aktivliyi, siqaretdən imtinanı, spirtli içkinin zərərli istifadəsindən çəkinməyi, sağlam və balanslı qidalanmanı, sosial və zehni fəallığı, sağlam çəkini, qan təzyiqi, xolesterin və qan şəkərinə nəzarəti, lazım olduqda eşitmə cihazından istifadəni və hava çirkliliyinə məruz qalmanın azaldılmasını tövsiyə edir ^[1]. Çoxkomponentli həyat tərzi proqramları üzrə profilaktik sınaqların nəticələri demensiya riski yüksək olan insanlarda idrak funksiyaları üçün fayda ola biləcəyini göstərir ^[2].

Müalicə və qayğı

ÜST-ə görə demensiyanın tam müalicəsi yoxdur, lakin demensiya ilə yaşayan insanlara və onlara qayğı göstərənlərə dəstək üçün çox şey etmək mümkündür ^[1]:

• Qeyri-dərman üsulları: reabilitasiya, psixoedukasiya, fiziki aktivlik, sosial fəallıq, idrak stimulyasiyası və qayğı göstərənlərə dəstək həyat keyfiyyətini və gündəlik fəaliyyəti yaxşılaşdıra bilər.
• Dərmanlar: Alzheimer xəstəliyində xolinesteraza inhibitorları (məsələn, donepezil), ağır Alzheimer xəstəliyində və damar mənşəli demensiyada NMDA reseptor antaqonistləri (məsələn, memantin) istifadə olunur; qan təzyiqi və xolesterini tənzimləyən dərmanlar damar mənşəli demensiyada beynin əlavə zədələnməsinin qarşısını ala bilər.
• Depressiya əlamətləri: həyat tərzi və sosial dəyişikliklər kömək etmədikdə, ağır depressiv əlamətlərdə SSRI qrupu dərmanlar faydalı ola bilər, lakin ilk seçim olmamalıdır.
• Davranış dəyişiklikləri: insanın özünə və ya başqalarına zərər vermək riski olduqda əvvəlcə qeyri-dərman yanaşmaları sınanmalıdır; antipsixotik dərmanlar yalnız açıq ehtiyac olduqda, ehtiyatla və ciddi nəzarət altında nəzərdən keçirilə bilər.

Qayğı göstərənlər üçün

ÜST-ə görə demensiyası olan insana qayğı göstərmək çətin ola bilər və qayğı göstərənin öz sağlamlığına təsir edir ^[1]. Ailə üzvlərindən, dostlardan və mütəxəssislərdən kömək istəmək, müntəzəm istirahət etmək, mindfulness əsaslı məşqlər kimi stresi idarəetmə üsullarından istifadə etmək və lazım olduqda peşəkar yardım almaq tövsiyə olunur ^[1]. ÜST qayğı göstərənlər üçün praktik bacarıqlar öyrədən “iSupport” özünə kömək proqramını hazırlayıb ^[1].

Tez-tez verilən suallar