Bipolyar pozuntu

Bipolyar pozuntu nədir?

Bipolyar pozuntu insanın əhvalına, enerjisinə, fəaliyyətinə və düşüncəsinə təsir edən psixi sağlamlıq vəziyyətidir; onun əsas xüsusiyyəti maniya (və ya hipomaniya) epizodlarının depressiya epizodları ilə növbələşməsidir ^[1]. Lancet-də dərc olunmuş seminara görə, bipolyar pozuntular psixososial fəaliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə azaldan ağır və xroniki pozuntular qrupudur ^[2].

Nə dərəcədə yayılıb?

ÜST-ə görə, 2023-cü ildə dünyada təxminən 36 milyon insan (əhalinin 0,4%-i, yəni təxminən hər 226 nəfərdən 1-i) bipolyar pozuntu ilə yaşayırdı ^[1]. Pozuntu əsasən əmək qabiliyyətli yaşda, eləcə də gənclərdə müşahidə olunur; kişilərdə və qadınlarda yayılması təxminən eynidir, lakin qadınlara daha çox diaqnoz qoyulur ^[1].

Növləri

• Bipolyar pozuntu, I tip — ən azı bir maniya epizodunun olması ilə müəyyən edilir ^[2]; maniya epizodları arasında depressiya epizodları olur və zamanla depressiya epizodları adətən daha tez-tez olur ^[1].
• Bipolyar pozuntu, II tip — ən azı bir hipomaniya epizodu və bir böyük depressiv epizodun olması ilə müəyyən edilir; maniya epizodu olmur ^{[1, 2]}.

Hipomaniya maniyaya oxşar, lakin daha yüngül əlamətlərlə gedir və insanın fəaliyyətini adətən eyni dərəcədə pozmur ^[1].

Maniya epizodunda hansı əlamətlər olur?

Maniya zamanı insan həddindən artıq yüksək əhval və enerji hiss edir (çox şən, həyəcanlı, hədsiz aktiv olur) və ya adi haldan xeyli çox əsəbi, gərgin, narahat olur. Bununla yanaşı aşağıdakı əlamətlər ola bilər ^[1]:

• özünə həddindən artıq yüksək qiymət vermə;
• sürətli danışma və fikirdən fikrə tez keçmə;
• diqqəti cəmləməkdə çətinlik, asan yayınma;
• yuxuya ehtiyacın azalması;
• ehtiyatsız, riskli davranış — məsələn, həddən artıq pul xərcləmə, spirtli içki qəbulu, özünə və ya başqalarına zərər vermə;
• reallığa uyğun olmayan sabit əzəmət və ya təqib ideyaları (məsələn, “Mən çox məşhur adamam”, “Qonşum məni izləyir”).

Depressiya epizodları niyə xüsusilə vacibdir?

Maniya I tip bipolyar pozuntunu müəyyən etsə də, bipolyar pozuntuların uzunmüddətli gedişində depressiv epizodlar və əlamətlər üstünlük təşkil edir və xəstəlik yükünün, eləcə də ölüm hallarının qeyri-mütənasib böyük hissəsi onlarla bağlıdır ^[2]. Depressiv epizodun əlamətləri depressiya səhifəsində təsvir olunanlarla oxşardır ^[1].

Səbəblər və risk amilləri

• İrsiyyət. Bipolyar pozuntunun irsiyyət payı yüksəkdir — təxminən 70% ^[2]. Pozuntu genetik risk variantlarını digər psixi və somatik xəstəliklərlə bölüşür: I tip daha çox şizofreniya ilə, II tip isə daha çox depressiv pozuntu ilə genetik yaxınlıq göstərir ^[2].
• Bioloji mexanizmlər. Pozuntunun patogenezi tam məlum deyil; neyron-qlial plastiklik, monoaminergik siqnalötürmə, iltihab tarazlığı, hüceyrə metabolizmi və mitoxondrial funksiyanın pozulması kimi proseslər araşdırılır ^[2].
• Ətraf mühit. Bipolyar pozuntusu olan insanlar arasında uşaqlıqda pis rəftara məruz qalma halları yüksəkdir və bu, xəstəliyin daha mürəkkəb gedişi (məsələn, intihar meyilliliyi) ilə əlaqəlidir ^[2]. Yaxınını itirmə, zorakılıq və ya münasibətlərin pozulması kimi hadisələr əlamətləri tətikləyə və ya ağırlaşdıra bilər; spirtli içki və narkotik istifadəsi də pozuntunun başlanğıcına və gedişinə təsir edir ^[1].

Bipolyar pozuntu sağlamlığa necə təsir edir?

Bipolyar pozuntu əlilliyin əsas səbəblərindən biridir və intihar, təşviş və maddə istifadəsi pozuntuları riskini artırır ^[1]. ÜST-ə görə bipolyar pozuntusu olan insanlar ümumi əhaliyə nisbətən orta hesabla 13 il tez dünyasını dəyişir ^[1]; Lancet seminarına görə bu fərq əsasən ürək-damar xəstəlikləri və intiharla bağlı ölümlərdən qaynaqlanır ^[2]. Kişilər də, qadınlar da tez-tez səhv diaqnoz alır ^[1].

Müalicə necə aparılır?

ÜST-ə görə əlamətlər tez-tez təkrarlansa da, sağalma mümkündür; müvafiq qayğı ilə bipolyar pozuntusu olan insanlar əlamətlərinin öhdəsindən gələ və mənalı, məhsuldar həyat sürə bilərlər ^[1].

Dərman müalicəsi.

• Litium bipolyar pozuntuda “qızıl standart” əhval stabilizatoru sayılır; onun antimaniakal, antidepressiv və intiharın qarşısını alan təsirləri var ^[2]. Litium müalicəsi kliniki və laborator nəzarət tələb edir ^[1].
• Antipsixotiklər kəskin maniyanın müalicəsində effektivdir, lakin onlardan yalnız azı bipolyar depressiyada effektivliyini sübut edib ^[2]. Bəzi antikonvulsant əhval stabilizatorları kəskin maniyada, biri isə bipolyar depressiyanın müalicəsində və qarşısının alınmasında effektivdir ^[2].
• Antidepressantlar bipolyar pozuntuda geniş təyin olunsa da, onların qısa və uzunmüddətli effektivliyinə dair inandırıcı sübut azdır; bir çox halda, xüsusən dəstəkləyici müalicə dövründə, əhvalın sabitliyinin pozulması ilə əlaqələndirilir ^[2]. Antidepressantlar maniya epizodu zamanı qəbul edilməməlidir ^[1].
• Tam remissiyada olan böyüklər adətən ən azı altı ay əhval stabilizatoru və ya antipsixotik qəbulunu davam etdirməlidir; çoxsaylı epizodlar keçirmiş insanlar isə daha uzunmüddətli müalicəyə ehtiyac duyur ^[1].
• Bəzi dərmanlar yuxululuq, əzələ spazmları, titrəmə və çəki artımı kimi metabolik dəyişikliklərə səbəb ola bilər; bu əlavə təsirlər izlənilməli və idarə olunmalıdır ^[1].

Psixoloji və psixososial yardım.

• Koqnitiv-davranış terapiyası, interpersonal terapiya və psixoedukasiya depressiv əlamətləri və onların təkrarlanma ehtimalını effektiv şəkildə azalda bilər ^[1].
• Ailə üçün psixoedukasiya yaxınların xəstəni daha yaxşı anlamasına və dəstəkləməsinə kömək edir ^[1]. Somatik və psixi müşayiətedici xəstəliklərin müalicəsi, psixososial müalicənin əlavə edilməsi və qayğı göstərənlərin prosesə cəlb olunması nəticələri yaxşılaşdırır ^[2].
• Müntəzəm yuxu, fiziki aktivlik, sağlam qidalanma, stresin azaldılması və əhvalın izlənməsi faydalıdır ^[1]. Uyğun iş şəraitində məşğulluq sağalmanı dəstəkləyə bilər ^[1].

Dərmanlar müalicənin əsas hissəsi sayılır, lakin tək başına tam sağalma üçün adətən kifayət etmir; müalicə qərarları xəstə ilə birlikdə, effektivlik, əlavə təsirlər və şəxsi üstünlüklər nəzərə alınaraq verilməlidir ^[1].

Hamiləlik və əmizdirmə dövründə

ÜST-ə görə hamilə, əmizdirən və ya uşaq doğma potensialı olan qız və qadınlar valproatdan istifadə etməməlidir; litium və karbamazepindən də hamiləlik və əmizdirmə dövründə mümkün qədər çəkinmək lazımdır ^[1]. Hamiləsinizsə, hamiləlik planlaşdırırsınızsa və ya əmizdirirsinizsə, dərmanları özbaşına dayandırmadan dərhal həkiminizlə danışın.

Tez-tez verilən suallar